کارکرد متضاد (ضد دموکراتیک) مدارس در ایران

فرض کنیم ما در کتب مدارس بخوانیم که به «دیگری» باید احترام بگذاریم. سوالی که می‌توان اینجا مطرح نمود عبارت است از این‌که آیا می‌توان با توصیه‌های اخلاقی به منظور و آماج مد نظر رسید؟

اگر جواب مثبت باشد آنگاه برای مثال هیچ‌کس نباید آشغال بر زمین بریزد. چون نه تنها در کتب مدرسه بلکه در اکثر جاها می‌خوانیم که ریختن زیبیل بر زمین کار زشتی است.

ما می‌بینیم همچنان زباله بر زمین ریخته می‌شود. از این رفتار و پدیده، به عبارتی، به عنوان «ناهماهنگی شناختی» یاد می‌شود. این ناهماهنگی آنجایی قابلیت تعریف دارد که عقیده با رفتار سازگار نیست. به طور قطع مثال‌های گوناگونی روزانه در پیرامون‌مان از این ناهماهنگی‌ها می‌بینیم.

سوالی که در پی شناختن این ناهماهنگی پیش می‌آید این است: رابطه‌ی عقیده و رفتار چگونه است؟ آیا عقاید رفتار را می‌سازند یا بالعکس رفتار عقاید را؟

بر طبق آزمایشات روانشناسان اجتماعی، آنجا که عقیده و رفتار با هم در ارتباط هستند، اکثراً این رفتار است که عقیده را می‌سازد. به سخن دیگر، برای داشتن محیط بهتر، نحوه‌ی زیستن اولی بر وصایای اخلاقی است.

برگردیم به قضیه «دیگری» در ماهیت و «زیست کاربرد» مدارس که همانا چارچوب خود را از سیاست ارگان آموزش و پرورش می‌گیرد. در کشور چندزبانی ایران که تنها زبان رسمی آن فارسی است، فرض کنیم جمله‌ای به فارسی با این مضمون در کتب درج شده باشد: به دیگری احترام بگذاریم. این جمله کارکرد لازم را نخواهد گذاشت. زیرا با ماهیت امر آموزشی در مدارس ایران ناسازگار است. چرا که عملاً در حد یک عقیده باقی خواهد ماند و یک امر آموزشی رفتاری نیست.

برای تبدیل این توصیه به امر رفتاری آموزشی، زبان‌های دیگر نیز باید رسمیت داشته باشند تا عملاً قبول موجودیت دیگری تمرین بشود. با داشتن یک زبان رسمی آموزشی در کشور چندزبانی، مدارس کارکرد متناقض تربیتی در راستای ایجاد حس رواداری خواهند داشت، حتی اگر بهترین مطالب در آن درج شده باشد.

اینجاست که مفهوم «تمرین دموکراسی» که فیلسوف آموزش جان دیوئی به آن اشاره می‌کند، قابل تأمل و تعمق می‌شود. مدارس ایران تمرین دموکراسی ندارند بلکه صرفاً در نهایت نقش توصیه‌ای دموکراسی خواهند داشت.

اگر نظام آموزشی را زیر بنای نظام فرهنگی جامعه در نظر بگیریم آنگاه نظام فرهنگی ما از یک تضاد رنج خواهد برد، همانطور که می‌برد. بدین صورت که تبلیغ دموکراسی خروجی مفیدی نخواهد داشت. با این اوصاف و با این نظام آموزشی تک‌زبانه، نباید تعجب کنیم که روشنفکران برآمده از آن حداکثر مخالف حقوق مشروع دیگری یا حداقل بی‌تفاوت بدان باشد.

معراج اکرادی