به مناسبت 11 آبان ماه سالروز سفر بی بازگشت احمدشاه قاجار به اروپا

سلطان احمدشاه قاجار آخرین پادشاه دودمان قاجاریه در تاریخ 11 آبان ماه سال 1302 خورشیدی برای آخرین بار ایران را به مقصد اروپا ترک گفت. او چندروز قبل از سفر به اروپا در نامه ای محرمانه به مسیو آپرسوف شارژ دافر سفارت روسیه نوشت: فعلاً سردار سپه کار را به جایی رسانیده که ناچارم تشکیل کابینه را به عهده او واگذار نمایم زیرا که شخص من نمیتوانم با او طرفیت نمایم و تاب مقاومت ندارم. اگر من بخواهم هزار تومان خرج کنم او ده هزار تومان خرج میکند. قوه و قدرت هم در دست اوست. چاره‌ای جز تفویض زمامداری به او نیست… مسئله عمده این است پس از آنکه دستخط زمامداری به وزیر جنگ دادم به هیچ وجه من الوجوه نمیتوانم در ایران بمانم. در ظرف هفت الی هشت روز حرکت نموده به اروپا خواهم رفت و نقشه من این خواهد بود. زیرا که یکساعت نمیتوانم در ایران توقف نمایم موقعی که وزیر جنگ، رئیس الوزرا باشد، این مسئله غیر ممکن است.
(پایان نقل قول)
باری این چنین بود که احمدشاه قاجار مملکت را به کسی سپرد که به قول خودش “کارش به جایی رسیده که قدرتش از ناصرالدین شاه بیشتر شده”.
یکسال پس از عزیمت احمدشاه به فرانسه، سیدحسن مدرس مخفیانه کوشش کرد که احمدشاه را به ایران بیاورد و با کمک عشایر جنوب علیه رضاخان سردار سپه کودتا کند. بدین منظور او رحیم زاده صفوی را مامور کرد پنهانی به اروپا برود و احمدشاه را راضی کند که به ایران بیاید. نقشه این بود که احمدشاه غفلتا از راه عراق وارد ایران شود و با پشتیبانی حاکم پشتکوه به تهران حمله کرده و رضاخان را سرنگون کنند. صفوی به اروپا رفت و چندین بار با احمدشاه ملاقات نمود اما شاه هربار او را سر میچرخاند و جواب درستی به وی نمیداد. تا اینکه در یکی از ملاقاتها آب پاکی را روی دستش ریخت. صفوی ماجرای دیدار خود با شاه را اینگونه نقل میکند: یکروز نزدیک غروب غفلتا با شاه مصادف شدم و پس از عرض احترام، کناری ایستادم که ایشان بگذرد. اعلیحضرت با لطفی مخصوص مرا نزد خود خوانده و فرمود، صفوی میبینی اینها دنیا را با چه صورت خوشی میگذرانند؟ عرض کردم بله قربان واقعاً اگر در این دنیا بتوان بهشتی بوجود آورد، آن بهشت همین است که اینجا بوجود آورده اند. شاه فرمود: حالا تو چه میگویی؟ میگویی از اینجا یکسر برویم پشتکوه، با لرها سر و کله بزنیم؟! فتنه و خون ریزی راه بیاندازیم؟
(پایان نقل قول)
چند روز بعد از این دیدار صفوی به تهران بازگشت و به مدرس اطلاع داد که ماموریت با شکست مواجه شده است.
احمدشاه در تاریخ 8 اسفند ماه سال 1308 در بیمارستان آمریکایی پاریس بر اثر ابتلا به دیابت و از کار افتادن کلیه هایش دارفانی را وداع گفت. امام مسجد مسلمانان پاریس بر جنازه اش نماز خواند و پس از چند روز جسد وی را به کربلا برده و در آرامگاه خانوادگی اش کنار پدر و پدر بزرگش دفن کردند.

علی الله جانی

منابع:
1- دوسال روابط محرمانه احمدشاه و سفارت شوروی، یادداشتهای رضا هروی بصیرالدوله
به کوشش مجید تفرشی، انتشارات نشر تاریخ ایران، 1372، صص 134 و 142
2- اسرار سقوط احمدشاه، اثر رحیم زاده صفوی، انتشارات فردوس، 1362، ص 95
3- اسناد وزارت خارجه ایران