بررسی خشونت و جرایم شهری پارساباد مغان/ کیومرث اسلامی

 مقاله ای تحت عنوان «بررسی خشونت و جرایم شهری پارساباد مغان» از سوی «کیومرث

اسلامی» به  دبیرخانه خبرگزاری میکروفون نیوز ارسال شده است که با توجه به حادثه ربایش٬

تجاوز و قتل آتنا آصلانی٬ دختر  بچه ۷ ساله اهل مغان٬ از اهمیت ویژه ای برخوردار است.

این مقاله تقدیم خوانندگان گرامی می شود:

چکیده

جرايم و خشونت های  شهري زاييده گريز ناپذير جمعي شدن و تراکم افراد انساني در شهرها است. جرم و جنايت به عنوان يک عامل نگران کننده اجتماعي در فضاهاي شهري، امنيت شهروندان را با مشکل مواجه کرده است. مباحث خشونت شهري و جرايم و ارتباط آن با فضای اجتماعی، اقتصادی و  بافت فيزيکي شهرها از جمله مباحث مهمي است که در تمامي جوامع به اشکال و ميزان گوناگون و متفاوت مشاهده مي گردد. که روش تحقیق، به صورت توصیفی- تحلیلی است.

مقدمه

فضاي جغرافيايي حاوي محيط زندگي ما و فعاليت ها و اقدامات جنايت به عنوان يک عامل نگران کننده اجتماعي در آن است. وقوع جنايت يکي از مهم ترين مشکلات در برخي از شهرها است که به عنوان يک مشکل که پليس را به چالش کشيده و تهديدي براي زندگي أمن شهروندان است، در نظر گرفته مي شود.  برخي مکان ها به دليل ويژگي کالبدي و محيط زيستي، نوع فعاليت هاي رايج در آنها، و يا عوامل اجتماعي و ويژگي هاي اقتصادي ساکنان آنها، فرصت هاي بيشتر براي ارتقاء جنايات و جذب مجرمان فعال و با انگيزه فراهم مي کند که بر اساس ديدگاه انتخاب عقلاني، امن ترين و مناسب ترين مکان ها و شرايط را براي ارتکاب عمل مجرمانه در خود دارد. که تقريباً از دهه 1970 ميلادي و به دليل رشد سريع و شتابان جمعيت شهري در اکثر کشورهاي جهان و افزايش بي رويه ناهنجاري هاي اجتماعي در اين شهرها، توجهي ويژه به بررسي هاي جرايم شهري به وجود آمد.

امنیت عمومی

امنیت عمومی مبهم و پیچیده است, این مفهوم در سیر حیات خود دایما دچار تحول شده و از مفهومی به مفهوم دیگر تغییر یافته است. در دیدگاه مدرن, امنیت معطوف به قدرت و تامین زندگی امن و مرفه انسان و حفاظت از عاملان آن یعنی متخصصان و صاحب نظران می شود و نسبت به دیدگاه پست مدرنیسم معطوف به معنا در زندگی انسانی و تاکید بر لذت گرایی و معناگرایی اراده و خلاقیت انسانی است و بالطبع پیچیده شدن مفهوم امنیت در دیدگاه اخیر باعث گردیده که برای تامین و تحکیم آن عدم انعطاف و به کارگیری شیوه ها, ابزارها و متدهای مختلف را شاهد باشیم. و در این میان ارتقاء امنيت شهري، داراي جنبه هاي خوب و مفيدي فرهنگي و اجتماعي و الگوي رفتاري شهروندان است که موجب افزايش کيفيت محيط مسکوني از طريق کاهش جرم و جنايت و خشونت شهري مي شود.

خشونت

خشونت را می توان «اعمال یک نیروی فیزیکی بر یک شیء یا یک فرد یا یک گروه اجتماعی که به قصد یا بدون قصد سبب زیان یا تخریب دیگری شود»، تعریف کرد. در این تعریف بعد روانی ـ روحی خشونت نادیده گرفته شده و خشونت از لحظة شروع یک عمل فیزیکی مورد توجه بوده است. اما نه فقط این عمل می تواند نوعی فشار و تهدید روانی و به همان اندازه و شاید بیشتر مخرب باشد، بلکه وجود پتانسیل خشونت نیز به نوبة خود می تواند به صورت یک فشار روحی خشونت برانگیز عمل کند. با این تعریف، خشونت شهری را می توان نوعی از خشونت دانست که با شهر به عنوان یک محتوای معنایی رابطه ای مستقیم داشته باشد. بنابراین، هرگونه خشونتی را که در شهر اتفاق بیفتد نمی توان یک خشونت شهری نامید.

باز در ساده ترین تعریف می توان گفت: «خشونت عبارت است از اعمال نوعی آسیب یا انسداد به دیگری از طریق کشتن یا ایجاد صدمات روحی.»  بعضی از متفکران بر این باورند که می توان این مفهوم را تا حوزة «تهدید» هم تعمیم و تسری داد، یعنی اگر کسی به خشونت تهدید شد، مثلاً تهدید به مرگ، یا به ایجاد صدمات جسمی و روحی، هم شاید مشمول عنوان خشونت باشد.

جرم

به رفتارهايي که تخطي از حقوق جنايي باشد جرم مي گويند. به عبارت ديگر «جرم در نتيجه نقض قانون اتفاق مي افتد.» جرم آندسته از رفتارها و کنش هايي است که فرض مي شود آنچنان به منافع جامعه لطمه وارد مي آورد بطوريکه دولت تصميم مي گيرد نقش مستقيمي در تشخيص و برخورد با آن اتخاذ کند.

در غالب شهرهاي جهان، جرايم معمول تهديدي جدي براي حيات، تماميت فردي و دارايي هاي انسان ها است. وقوع بيش از حد اين جرايم در محيط هاي شهري نه فقط با اصول مسلم نظام اجتماعي تعارض دارد، بلکه همراه خود ضايعات سنگين، سختي و رنج انسان ها، به هدر رفتن منابع اقتصادي، سرخوردگي شهروندان و وخامت کلي در کيفيت زندگي را به ارمغان مي آورد.

فضاي جغرافيايي حاوي محيط زندگي ما و فعاليت ها و اقدامات جنايت به عنوان يک عامل نگران کننده اجتماعي در آن است. وقوع جنايت يکي از مهم ترين مشکلات در برخي از شهرها است که به عنوان يک مشکل که پليس را به چالش کشيده و تهديدي براي زندگي أمن شهروندان است، در نظر گرفته مي شود. برخي مکان ها به دليل ويژگي کالبدي و محيط زيستي، نوع فعاليت هاي رايج در آنها، و يا عوامل اجتماعي و ويژگي هاي اقتصادي ساکنان آنها، فرصت هاي بيشتر براي ارتقاء جنايات و جذب مجرمان فعال و با انگيزه فراهم مي کند که بر اساس ديدگاه انتخاب عقلاني، امن ترين و مناسب ترين مکان ها و شرايط را براي ارتکاب عمل مجرمانه در خود دارد.

در غالب شهرهاي جهان، جرايم معمول تهديدي جدي براي حيات، تماميت فردي و دارايي هاي انسان ها است. وقوع بيش از حد اين جرايم در محيط هاي شهري نه فقط با اصول مسلم نظام اجتماعي تعارض دارد، بلکه همراه خود ضايعات سنگين، سختي و رنج انسان ها، به هدر رفتن منابع اقتصادي، سرخوردگي شهروندان و وخامت کلي در کيفيت زندگي را به ارمغان مي آورد.

عوامل مؤثر در بروزخشونت و جرم های شهری

1.  عوامل زیستی: اين موضوع که  تحت عنوان «وراثت عقلي و اخلاقي» مورد بررسي واقع شده است، تأثير زيست شناختي وراثت و انتقال خصوصيات جسماني، عقلاني و هوش والدين و اجداد انسان از ديرزمان موضوع مطالعه روان شناسان و علماي اخلاق بوده است.

2.  عوامل درونی: رفائل گاروفالو (1978) از معتقدان تأثير عوامل رواني در ارتكاب بزه مي باشد. بررسي و شناخت عوامل رواني جرم مربوط به دانش روان شناسي جنايي است. از جمله رسالت هاي اين دانش بررسي منش و شخصيت بزهكار و ارزيابي گرايش هاي ضداجتماعي و مطالعه روان خودآگاه و ناخودآگاه آنان به منظور تعيين مسئوليت اخلاقي و اجتماعي شان است.

3.  برخي از دانشمندان عوامل محيطي و اجتماعي را منشأ پديده جرم تلقّي نمودند. به نظر اين دانشمندان، جرم پديده اي نيست كه عوامل و شرايط جسماني و روحاني افراد در آن تأثير داشته باشد، بلكه عامل جامعه و محيط سبب بروز جنايت مي گردد.

شکل های خشونت شهری

شکل های خشونت شهری را می توان به سه شاخة زیر تقسیم کرد:

۱. خشونتهای فردی یا گروهی: شامل فشارها و خشونت در محل کار، محل تحصیل، جنایتها، ، خرابکاری ها و تخریب اموال عمومی است. این گونه خشونت به چند صورت در شهرهای مدرن در سالهای اخیر تشدید شده است. نخست به صورت بزهکارهایی کوچک از جمله کیف زنی، سرقت خودرو، ضرب و شتم مهاجران، اقلیت ها و زنان؛ سپس در قالب خشونت در محیط های تحصیلی مانند نزاعهای میان دانش آموزان، تهدید و ضرب و شتم معلمان، اخاذی و دزدی نشان می دهد.

2. خشونتهای گروهی یا سازمان یافته: که عمدتاً به صورت شکل گیری دسته های کوچک و بزرگ مافیایی خود را نشان می دهند و همان گونه که نشان داده است، امروزه در قالب یک نظام جهانی جنایت سازمان یافته تبلور یافته اند که محل اصلی اقداماتشان شهرها هستند. مهمترین اعمال این گروه ها شامل قتل و ترور، قاچاق و توزیع انواع موادمخدر، فحشا و پورنوگرافی، تولید و توزیع کالاهای تقلبی، فروش قاچاق و اسلحه، تجارت اندامهای انسانی، برده فروشی جدید، عملیات مختلف «پولشویی» و … است.

۳.  خشونت خانوادگی: این نوع خشونت عمدتاً خشونت علیه زنان و کودکان را شامل می شود و می توان گفت در چند دهة اخیر در گروهی از خشونتها همچون خشونتها و سوءاستفاده های جنسی تقویت شده و ابعاد نگران کننده ای یافته است. همچنین مشارکت خانواده ها در فروش اعضای خود (عمدتاً کودکان) به شبکه های مافیایی، به ویژه در کشورهای در حال توسعه، مشاهده می شود.

بررسي جرايم شهري در بافتهاي مجاز و غيرمجاز شهرها

رشد انفجاري از شهرها در نتيجه مهاجرت مداوم از مناطق روستايي به مناطق شهري به وجود آمد که يکي از عواقب اقتصادي و فيزيکي آن گسترش محلات مسکوني غيرمجاز شهري و نتايج اجتماعي حاصل از آن است. تغييراتي که در محتوا و کالبد شهرهاي جهان در اثر تغييرات سياسي، اقتصادي و اجتماعي به وجود آمد، در بعضي از کشورها نتايج مثبت و در بعضي ديگر داراي نتايج منفي و ناخوشايند بوده است. امروزه افزايش روند شهرنشيني و تمرکز جمعيت در شهرها در تمامي کشورهاي دنيا انکار ناپذير است. اما اين پديده، در همه جا نتايج يکساني به همراه نداشته است.اين مسأله که در تمامي سطوح و زواياي فردي، اجتماعي و کالبدي تأثير گذاشته، در کشورهاي در حال توسعه بيشتر احساس مي شود.

استارک از دانشمندان مکتب شيکاکو، 5 جنبه ساختار شهري را به عنوان فاکتورهاي پيش بيني کننده ارتکاب جرم در محلات و کاهش نظارت اجتماعي غير رسمي برشمرده که عبارت بودند از تراکم، فقر، کاربري مختلط (وجود اقامتگاه، صنايع و فروشگاهها در يک مکان)، کوچگري (ورود و خروج مداوم به آن) و خرابي و فرو ريختگي ساختمانها.

جرم داراي ظرف مکاني و زماني منحصر به فردي است که باعث مي شود رفتار مجرمانه در واحد مکان، توزيع فضايي يکساني نداشته باشد. نظريه الگوي جرم، به عنوان جزئي اساسي از جرم شناسي محيطي، بر اين امر توجه دارد که چگونه مردم و اموال آنها در فرآيند تکوين جرم در زمان و مکان مربوط به واقعه مجرمانه قرار مي گيرند. مطالعات فراوان نشان داده است که مي توان با اصلاح ساختار محيطي و شرايط اماکن از ارتکاب جرايم خشونت بار جلوگيري کرد.

دو رهيافت کلي و عمده در بحث پيشگيري مکاني از جرم مطرح است که عبارتند از:  پيشگيري جرم از طريق طراحي محيط و پيشگيري وضعي از جرم. رهيافت اخير بر کاهش فرصت ها براي وقوع جرم از طريق بهبود طراحي و مديريت محيط تأکيد دارد. وجه عمده شباهت اين دو رهيافت در تأکيد بر مکان وقوع جرم، طراحي و مديريت مکان براي پيشگيري از جرم مي باشد.

مکان پژوهی ( شهرستان پارساباد مغان)

شهر پارس آباد مغان مرکز شهرستان پارس آباد، يکي از شهرهاي استان اردبيل است که در 47 درجه و 55 دقيقة طول شرقي جغرافيايي و 39 درجه و 39 دقيقة عرض شمالي جغرافيايي قرار گرفته است(سايت فرمانداري شهرستان پارس آباد. که شکل زير موقعيت شهر پارس آباد را در استان اردبيل و شهرستان پارس آباد نشان مي دهد.

اين شهر به 3 ناحيه و 20 محله تقسيم شده است. ناحيه 1 شامل 5 محله به مساحت حدود 350 هکتار، ناحيه دو شامل 4 محله با مساحت حدود 322 هکتار و ناحيه 3 شامل 7 محله با سطح حدود 508 هکتار مي باشد.

به دليل هجوم جمعيت به اين شهر و توسعه شتابان شهر، محلات و نواحي مختلفي به سرعت بوجود آمدند. برخي از اين محلات نوساز با برنامه ريزي و طبق مقررات شهرسازي بوجود آمده و برخي ديگر که جمعيت زيادي را نيز در خود جاي داده اند، بدون مجوز و بصورت غيرمجاز ايجاد شده اند.

با توجه به نمونۀ آماری ثبت شده(نشریۀ علمی- پژوهشی گروه جغرافیا، دانشگاه تهران)، در شهرستان پارساباد انجام شده،از بين 350 نمونه مورد مطالعه، 121 نفر زن و 229 نفر نيز مرد بوده اند. از بين زنان 64 نفر در بافت مجاز و 57 نفر نيز در بافت غيرمجاز و از بين مردان نيز 111 نفر ساکن بافت مجاز و 118 نفر ساکن بافت غيرمجاز ساکن هستند.

بررسي هاي مربوط به سن پاسخ گويان  نشان مي دهد که سن بيشتر پاسخگويان در بافت مجاز نزديک 26 و 43 سال و در بافت هاي غيرمجاز 22،23 و 35 سال را نشان مي دهد. که گوياي آن است که جمعيت مورد مطالعه در بافت غير مجاز جوانتر از بافت مجاز هستند.

سطح تحصيلات نيز از ديگر ويژگي هاي جمعيت شناختي جامعه است که در دو بافت غير مجاز و مجاز شهر پارس آباد بدان پرداخته شده است.  در هر دو بافت مورد مطالعه سطح تحصيلات بيشتر جامعه آماري دبيرستان و ديپلم است. که این نشان می دهد سطح تحصيلي راهنمايي، دبيرستان و ديپلم و تحصيلات عالي در بين جمعيت ساکن بافت مجاز بيشتر از بافت غيرمجاز است. بنابراين مي توان نتيجه گرفت که سطح تحصيلات در بافت مجاز وضعيت بهتري نسبت به بافت غيرمجاز دارد.

 همچنین وضعيت اشتغال نیز در بافت مجاز بهتر از بافت غيرمجاز است. به عبارت ديگر، ميزان بيکاري در بافت غيرمجاز بيشتر است. از بين کل جامعه آماری 91 نفر بيکار، 175 نفر شاغل، 55 نفر خانه دار هستند و 29 نفر نيز ساير وضعيتها (مانند بازنشسته، دانشجو) را دارا مي باشند. همچنين، از بين 91 نفر بيکار، 65 نفر در بافت غيرمجاز و 26 نفر نيز در بافت مجاز ساکن هستند. ميزان شاغلين، خانه دار و ساير موارد نيز در بافت مجاز بيشتر است.

بررسي هاي مقايسه اي مربوط به قتل در دو نوع بافت بافت متفاوت نشان مي دهد که در مناطق مجاز، اکثر خانوارها کمتر شاهد وقوع قتل در محله خود بوده و يا اخبار آن را شنيده اند. اما در بافت غير مجاز وقوع قتل نسبت به بافت مجاز بيشتر اتفاق افتاده است.

آمار مربوط به تجاوز به حقوق ديگران نيز نشان مي دهد که وقوع اين نوع جرم در محلات بافت غيرمجاز بسيار بيشتر از محلات مجاز شهري است. غارتگري نيز از جرايم ديگري است که در بافت غيرمجاز بيشتر بوده است. آمار وقوع دزدي نيز در محلات بافت غيرمجاز بيشتر از بافت مجاز است. يافته هاي مربوط به کلاهبرداري نيز نشان مي دهد که آمار آن در بافت غيرمجاز بيشتر از بافت مجاز بوده است. و همچنين، نزاع و درگيري در بافت غيرمجاز بسيار بيشتر از بافت مجاز است.

به طوری که تمامي ساکنين محلات فرسوده ادعا کرده اند که نزاع و درگيري در اين محلات زياد و بسيار زياد اتفاق مي افتد. اما در بافت مجاز اکثريت ساکنين و نه تمام آنها اشاره کرده اند که نزاع و درگيري تاحدودي اتفاق مي افتد.

يکي ديگر از جرايم مورد مطالعه تجاوز به حريم شخصي ديگران است. که در محلات غيرمجاز نظرات اکثريت ساکنين گوياي وقوع اين نوع جرم به دفعات زياد و بسيار زياد است.

در بافت مجاز از بين 175 خانوار مورد مطالعه، 143 خانوار اعتقاد بر اين دارند که در محل سکونت آنها آتش افروزي و بر هم زدن امنيت مردم از اين طريق کمتر اتفاق مي افتد. اما در بافت غيرمجاز از بين 175 خانوار، 129 خانوار ميزان وقوع آتش افروزي را زياد تا بسيار زياد مي دانند.

مطالعات مربوط به ميزان فحشا در دو بافت مورد بررسي بيانگر آن است که نوع بافت در ميزان وقوع فحشا در شهر پارس آباد تأثير دارد. بطوري که فراواني آن در بافت غيرمجاز بيشتر از بافت مجاز است .

از جرايم ديگري که بدان پرداخته شده است، اعتياد و مشروبات الکلي است. در اين مورد نيز بافت غيرمجاز فراواني بيشتري از اعتياد و مشروبات الکلي را به خود اختصاص داده است. بطور کلي با توجه به يافته هاي بدست آمده مي توان گفت که ميزان وقوع جرايم در بافت غيرمجاز بيشتر از بافت مجاز است.

سطوح جرایم در شهرستان پارساباد:

سطح اول: جرايم نسبتاً کم وقوع. اين جرايم که وقوع آن نسبت به جرايم ديگر کمتر اتفاق افتاده است، عبارتند از: قتل، تجاوز، دزدي، آتش افروزي و فحشا.

سطح دوم: جرايم پر وقوع. اين جرايم عبارتند از: غارتگري، کلاهبرداري و تجاوز به حريم.

سطح سوم: جرايم مسلط. اين جرايم که بيشترين ميزان وقوع را در شهر پارس آباد داشته است عبارتند از: نزاع و درگيري، اعتياد و مشروبات الکلي.

نتیجه گیری

جرايم شهري يکي از مهم ترين مشکلات اجتماعي است که در بسياري از شهرها مشاهده مي شود و تهديدي براي امنيت شهروندان به شمار مي رود و آسايش و رفاه ساکنين شهرها را از بين مي برد. با توجه به تجارب و مطالعات انجام شده در شهرهاي مختلف جهان، ميزان جرايم شهري با برنامه ريزي شهري، به عبارت ديگر با فضاي کالبدي شهرها ارتباط مستقيم دارد. به طوري که ميزان وقوع جرايم در  بافت هاي مجاز شهري کمتر از بافتهاي غيرمجاز است.

بررسي هاي مربوط به سطح تحصيلات و وضعيت اشتغال و درآمد در دو بافت مجاز و غيرمجاز شهر پارس آباد نشان داد که سطح تحصيلات در بافت مجاز بيشتر از بافت غيرمجاز مي باشد. وضعيت اشتغال و همچنين درآمد ساکنين در بافت مجاز بهتر از بافت غيرمجاز است. ميزان شاغلين، خانه دار و ساير موارد نيز در بافت مجاز شهري بيشتر است. بطور کلي مي توان گفت که بافتهاي مجاز داراي شرايط اقتصادي و اجتماعي بهتري نسبت به بافتهاي غيرمجاز هستند. که بايد با اتخاذ تدابير امنيتي و آموزشي و فرهنگي از وقوع جرايم پيشگيري کرد. در برنامه هاي آموزشي و فرهنگي و امنيتي پليس، بايستي ساکنين بافت هاي غيرمجاز شهري در اولويت قرار بگيرند.

منابع

1. خشونت و ناامنی شهری، بوئر، آلنروفر، اگزویه

2. تقوايي، م، 1389، بررسي و مقايسه شاخص هاي شش گانه جرم در سطح مناطق مختلف شهر شيراز، جغرافيا (فصلنامه علمي پژوهشي انجمن جغرافياي ايران)، شماره26، صص29-1.

3. ساروخاني، ب، ۱۳۷۵، درآمدي بر دائره المعارف علوم اجتماعي، جلد اول و دوم، تهران، انتشارات كيهان.

4. سايت فرمانداري شهرستان پارس آباد.

5. مقاله آماری- تحلیلی ،حسين حاتمي نژاد، استاديار جغرافياي دانشگاه تهران

رفتن به نوار ابزار