بحران کم آبی و آغاز کوچ تمدنی از ایران

به گزارش خبرگزاری میکروفون نیوز (محا)٬ خشک شدن دریاچه اورمیه و خشک شدن دهها دریاجه و تالاب و رودخانه دیگر در ایران نشان می دهد که این کشور در حال مرگ تمدنی قرار دارد.

بحران آب به خودی خود وحشت آور است اما بحران فقط آب نیست مرگ و میر و بیماری انسان ها، کاهش محصولات کشاورزی و فعالیت صنایع، نابودی زیست بوم ها و کاهش تنوع زیستی، وقوع جنگ آب میان همسایه ها مهاجرت و حاشیه نشینی الوده شدن آب های قابل شرب، عدم دسترسی مردم به آب تخریب محیط زیست مرگ گونه های جانوری بیابان زایی گرد و غبار، وابستگی غذایی و تهدید امنیت ملی و نشست زمین از جمله پیامدهای ناشی از بحران آب است

29

و کشور ایران طبق شاخص عملکرد زیست محیطی سال 2012 که از سوی دانشگاه های بیل و کلمبیا انجام شده و 22 فاکتور محیطی چون منابع آب، آلودگی هوا، تنوع زیستی و تغییرات اب و هوایی را مورد بررسی قرار داده است از میان 132 کشور مورد مطالعه ، در جایگاه 114 ام قرار دارد و این یعنی ما از مرحله بحران هم عبور کرده ایم  اما یکی از پیامدهای کم آبی غیرقابل سکونت شدن بخش وسیعی از فلات ایران و تبدیل آن به بیابان است.

 طبق گزارش سازمان جنگل ها و مراتع ، و آبخیزداری ایران که در اواسط سال 2013 منتشر شد، بیش از دو سوم خاک ایران در حدود 118 میلیون هکتار به سرعت درحال تبدیل شدن به بیابان است که این روند با سرعت ادامه دارد.

تهدید، نابودی و کوچ بخشی از تمدن و عواقب آن را با پروفسور پرویز کردوانی چهره ماندگار جغرافیا و پدر کویرشناسی به گفتگو نشسته ایم.

جالب آنکه بسیاری معتقدند زندگی بشر اولیه کنار آب های جاری شکل گرفته در حالی که شروع زندگی از آب های زیرزمینی بوده است

ملل منطقه یزد که تمدن کهن دارد و اصلا رود هم ندارد با تهران که رود نداشت و زمانی پشت تهران 300 قنات داشت در برخی شهر ها و روستاها هم زندگی در کنار برکه ها شکل گرفت. در شهرهایی که از این منبع برای تامین آب استفاده می کردند حتی سقف خانه ها را به شکل شیروانی می ساختند تا آب را به حوض هایی هدایت و از آن استفاده کنند

زندگی در برخی از نقاط کوهستانی هم وابسته به برف بود و هست مثل تهران که به دلیل برف زیاد در نقاط کوهستانی شمیران بخشی از نیاز آبی ساکنان را تامین می کرد اما با گرم شدن کره زمین حیات هر یک از این مناطق به نوعی در خطر است

پدر کویر شناسی ایران در حفر چاه های عمیق و نیمه عمیق از دهه 40 را عامل اصلی دگرگونی بافت روستاها و تمدن انها می داند و ادامه می دهد این چاه ها قنات ها را خشک کرد مثلا پشت صدها رشته قنات داشت اما اکنون فقط چند تایی از آن باقی مانده است فقط در یزد از سال گذشته تاکنون نه عدد از این منابع آبی خشک شد

با حفر این چاه ها که قبلا موتوری بوده و اکنون برقی شده است سطح آب های زیرزمینی 100 تا 200 و حتی در مناطقی مانند حهرم تا 575 متر پایین رفته است

پس از حفر چاه ها  این معضل بدون مدیریت استفاده درست از انها ادامه یافت متاسفانه اکنون ما افتخار می کنیم در زمینه سدسازی در دنیا جایگاه سوم قرار داریم 400 سد احداث کردیه ایم و 140 تا در دست احداث داریم در حالی که به دلیل سو مدیریت در بسیاری از مناطقی که باید در آنجا سد ساخته می شد سدی احداث نشده است و ر در مناطقی هم با جایابی نادرست با مشکلات جدی مواجه شده شدیم.

به طور مثال با احداث سد و انتقال آب به تهران روستاها و تمدن جاری در بسیاری از مناطق اطراف این کلان شهر از بین رفتند. احداث سد لتیان در منطقه جاجرود از جمله سدهایی است که تمدن عمیقی در این منطقه و روستاهای آن را از بین برد

جالب آنکه این سد ابتدا به بهانه آب رسانی به زمین های کشاورزی ورامین احداث شد و قرار بود درصد کمی از آن برای آشامیدن به تهران اختصاص یابد اکنون با توسعه تهران حتی یک قطره از این آب به ورامین نمی رسد

چون با توسعه شهرها آب به قدری به مصارف شهرها و صنایع موجود در آنها می رسد که باعث نابودی روستاها می شود و جالب آنکه به این دلیل در اصطلاح  به این نقاط از بالاست که آب را نمی گیرد تروریست های آبی می گوییم چرخه ای معیوب در تبدیل تمدن روستایی به شهری که فقط مصرفی است.

از نظر من سدها به خودی خود زیانبار نیستند بلکه سومدیریت در استفاده از آب آن ها باعث ایجاد چنین وضعیتی شده است.

این چهره ماندگار جغرافیا در خصوص توسعه بی رویه شهرها و بجران آب ناشی از آن بیان می کند: جالب است بدانیم در ژاپن، هلند فرانسه و بسیاری از دیگر کشورها جمعیت منطقه ای اگر از 30 هزار نفر تجاوز کند ان را تبدیل به شهر می کنند اما در ایران به محض این که جمعیت روستایی کمی افزایش یابد آن را تبدیل به شهر می کنند و طبق قوانین کشور منطقه ای که شهر شده آزاد است تا هر چند حلقه چاه احداث کند و این فاجعه است

در حالی که توسعه بی رویه هر روستا و بخش ار تبدیل آن به شهر در هر نقطه ای بدون در نظر گرفتن خصوصیات جغرافیایی به نوعی دخالت در کار طبیعت محسوب می شود.

اگر به طبیعت خوب نگاه کنید می بینید به خودی خود تنظیم خانواده کرده است در شمال کشور بارندگی زیاد است فاصله ای بین شهرها و روستاها نیست اما در مناطقی که باران و پوشش گیاهی اندک است فاصله زیادی بین روستاهاست.

وقتی که در این مناطق روستاها را به سرعت به شهر تبدیل می کنیم، چون کشش لازم را ندارد با چنین مشکلاتی مواجه می شویم جالب تر آنکه شهرها را بزرگ و بزرگ تر می کنیم تا جایی که در هیچ کجای دنیا در شهرها اتوبان های چند طبقه نمی سازند اما ما می سازیم؟

جاذبه های توریستی و دریاچه های مصنوعی را درست نمی کنند تا روستاها خالی شود اما ما درست می کنیم!

به اعتقاد من عامل بحران آب در شهرها شهرداری ها و وزارت نیرو است. شهرداری ها با فروش تراکم و وزارت نیرو که پول فروش انشعاب آب را دریافت می کند و  هیچ یک اصلا نظارت نمی کنند که چقدر مساحت این ساختمان ها به نگاتی برای صرفه جویی در مصرف آب دقت شده است

وی توجه نکردن دولت به مشکلات مردم در روستاها را باعث از بین رفتن تمدن روستاها و مهاجرت به شهرها می داند و می افزاید: وقتی  دولت می تواند یک میلیون تومان به یک روستایی بدهد تا منبع آب خود را تعمیر کند و این کمک انجام نمی شود همان روستایی به شهر مهاجرت می کند و شهرداری میلیون ها تومان برای تعریض یک متر از خیابان برای او باید بپردازد و با این وضعیتی که روستاها روز به روز تخلیه می شوند. و شهرها بزرگ تر می شود و با این بحران کم آبی با خطر امنیت غذایی مواجه ایم

چرا که طبق تعریف کشاورز باید ضمن تهیه مواد غذایی مورد نیاز خود غذای مردم شهرها، دام ها و صنایع غذایی را هم تامین کند

ولی اکنون با روند مهاجرت فعلی دولت مجبور شده 60 هزار هکتار زمین در برزیل خریداری و در آن سویا تولید کند تا به مصرف دام برساند

مهاجرت از مناطق خشک

پروفسور کردوانی درباره وضعیت بحران آب در بین استانهای کشور بیشترین مهاجرت از روستاها را متعلق به یزد عنوان می کند و می گوید: 85 درصد روستاهای یزد خالی از سکنه شده اند.

در مناطقی مانند بندرعباس هم بحران آب به قدری ابعاد دارد که مردم این مناطق به منطقه میناب مهاجرت می کنند و به دلیل کمبود آب در میناب بسیاری از نخلستان های خرما و درختان لیموترش این منطقه خشک شده است

کوچ از منطقه خوزستان و اهواز به سمت استان البرز هم رشد چشمگیری دارد و هر سال بین 300 تا 500 هزار نفر به جمعیت استان البرز اضافه می شود در همین منطقه خوزستان در سال 72 کارون به قدری آب داشت که آب در خیابان ها جاری بود اما حالا در کارون سبزی می کارند! ان قدر خشک شده که پاچه شلوارتان را بالا بزنید از این طرف تا آن طرف رود را می توانید در گل و لای بروید! در حالی که پیش از این یک سوم آب های سطحی کشور در خوزستان جاری بود

مردم شهرهای مختلف استان سیستان و بلوچستان هم به زاهدان مهاجرت می کنند و زاهدان هم  هر چه بزرگتر می شود آب از شهر زابل می گیرد و ان را خشک تر می کند

جالب است بدانیم شهر سوخته به دلیل آتش گرفتن و سوختن به این لقب شهرت نگرفت بلکه به دلیل نبود آب و از بین رفتن تمدنش به شهر سوخته تبدیل شد

وی می افزاید: علاوه بر کم آبی در نقاط گرم و خشک به دلیل حفر چاه های غیرمجاز وضعیت آب آشامیدنی برخی از مناطق پر بارش هم با خطراتی مواجه شده است

استان مازندران از جمله این مناطق است به طور مثال با اینکه شهرساری فاصله زیادی با دریا دارد اما به دلیل چاه های زیادی که برای کشاورزی در این منطقه احداث کرده اند کود شیمیایی مورد استفاده در مزارع وارد آب آشامیدنی شده و آب را آلوده کرده است در میناب هم به دلیل احداث چاه های زیاد آب اسیدی شده است

هدر رفتن آب در کشاورزی

بخش زیادی از منابع آبی ما بنا بر آمار در بخش کشاورزی هدر می رود در حالی که به گفته چهره ماندگار جغرافیا بر اساس تعریف توسعه پایدار در کشاورزی ضمن انکه سطح زیر کشت گسترش و درآمدها افزایش می یابد باید استفاده درست و بهینه از آب هم افزایش یابد اکنون نوعی از کشاورزی به نام هیدروپونیک در بسیاری از نقاط دنیا که به اندازه ما هم با مشکل کم آبی مواجه نیستند مرسوم است که در آن بدون خاک و با صرفه جویی در مقدار آب مصرفی محصولات کشاورزی تولید می شود.

اگر در مناطقی که مصرف آب کشاورزی آنها بالاست این روش اجرا شود مصرف آب به یک بیستم مقدار کنونی کاهش می یابد سال ها پیش از آنکه وارد بحران کم آبی می شدیم به سرعت گسترش پیدا می کرد که متاسفانه ضرورت آن هرگز درک نشد

پروفسور کردوانی در پایان با درک شرایط حاد کم آبی در کشور توسط مسئولان و مردم می گوید در استرالیا و در مناطق گرم و خشک دولت مردم را مجبور کرده از طریق جمع آوری آب پشت بام ها و ذخیره آن در آب انبارها آب مصرفی شان را تامین کنند

 من در استرالیا و در یک منطقه خشک به خانواده ای برخوردم که با تعداد زیادی دام مثب اسب، خوک و گاو از طریق جمع آوری آب باران در استخر های بزرگ در زمین ههایشان آب مصرفی خود و دام هایشان را تامین می کنند اما متاسفانه در کشور ما و در شرایطی که مردم بسیاری از مناطق دنیا به دلیل بحران آب فاضلاب را تصفیه می کنند و می خورند مردم ما فقط آب رودها را می طلبند و هنوز عمق این بحران را درک نکرده اند.

برگرفته از وب سایت مفاخر معماریف تدوین خانم شهره السادات عربشاهی